Cộng đồng "Đổi rác lấy sen đá" lan rộng ở các trường đại học

Mỗi sáng thứ Tư, ở sân một trường đại học hư cấu, một dãy bàn nhỏ được dựng lên dưới bóng cây. Sinh viên xếp hàng, mang theo túi vỏ chai nhựa đã rửa sạch, hộp giấy, lon nhôm. Đổi lại, các bạn nhận được một chậu sen đá nhỏ xinh. Đây là hoạt động "Đổi rác lấy sen đá" của câu lạc bộ Xanh Hoá, một nhóm hư cấu mà chúng tôi dựng nên để minh hoạ cho kiểu mô hình cộng đồng nhỏ mà ý nghĩa lớn.

Bài minh hoạ (Launch edition). Nhân vật, tổ chức và tình huống trong bài là hư cấu, được dựng để minh hoạ cách tòa soạn kể chuyện; mọi con số, nếu có, chỉ mang tính ví dụ.

Ý tưởng giản dị mà dễ thương

Nhóm nhận thấy nhiều sinh viên muốn phân loại rác nhưng không biết bắt đầu từ đâu, và ít thấy động lực khi chẳng ai ghi nhận. Một chậu cây nhỏ, dễ chăm, có thể đặt trên bàn học là món quà vừa tượng trưng vừa thiết thực. Những cây sen đá được nhân giống từ chính các chậu của thành viên trong câu lạc bộ, nên chi phí thấp và có tính cộng đồng.

Quan trọng hơn, hoạt động tạo ra một thói quen: tích cóp vật liệu tái chế, làm sạch và mang tới đúng ngày. Chuyện đổi quà chỉ là cái cớ để thói quen ấy bắt đầu.

Quy trình vận hành

Để mô hình chạy trơn tru và an toàn, nhóm đặt ra các bước:

1. Quy định vật liệu nhận. Chỉ nhận loại vật liệu sạch, khô và dễ tái chế như vỏ chai nhựa, giấy, hộp carton, lon kim loại. Không nhận đồ thuỷ tinh vỡ, pin, đồ điện tử hay hoá chất.
2. Làm sạch trước khi mang. Mọi vật liệu cần được rửa, để ráo nước, để tránh mùi và côn trùng.
3. Cân hoặc đếm đơn giản. Mỗi người đổi theo mức quy ước, ghi vào sổ để bảo đảm công bằng, chứ không chạy theo số lượng.
4. Phân loại tại chỗ. Các tình nguyện viên phân vật liệu vào từng thùng riêng, có găng tay và dụng cụ bảo hộ.
5. Chuyển giao. Vật liệu được gom lại và giao cho đơn vị thu gom, tái chế phù hợp. Nhóm ghi rõ nơi chuyển giao trên bảng thông tin.

Những rủi ro cần quản lý

Nhóm không né tránh các vấn đề thực tế:

• Vệ sinh và an toàn. Vật liệu bẩn có thể gây mùi và thu hút côn trùng; vật sắc nhọn có thể gây thương tích. Vì thế tình nguyện viên luôn đeo găng và có thùng đựng riêng cho các vật nguy hiểm.
• Quá tải điểm thu. Có tuần nhiều bạn đến cùng lúc, hàng dài khiến mọi người nản. Nhóm sau đó chia khung giờ và thêm một điểm thu nữa.
• Cây không được chăm. Một số cây bị bỏ quên sau vài tuần. Nhóm in kèm thẻ hướng dẫn chăm sóc đơn giản và mở góc "bệnh viện cây" để cứu những chậu héo.
• Nhầm lẫn mục đích. Nhóm lo rằng nếu bạn nào chỉ đến để lấy cây thì sẽ thành "mua bán". Họ nhắc đi nhắc lại rằng mục đích là tạo thói quen phân loại.

Điều làm nên sự gắn kết

Điều thú vị của hoạt động này là sự kết nối bất ngờ giữa những người xa lạ. Khi xếp hàng, các bạn trò chuyện về cách phân loại rác ở ký túc xá, cách chăm cây không bị úng nước, và những ý tưởng tái sử dụng chai lọ. Một bạn (nhân vật hư cấu) kể: "Mình đến vì cây, nhưng ở lại vì mấy bạn trong câu lạc bộ rất vui."

Nhóm cũng mở thêm góc chia sẻ, nơi bạn nào có chai lọ, hộp cũ có thể tặng cho bạn khác làm chậu cây hoặc đồ đựng. Vòng đời của đồ vật nhờ đó được kéo dài trước khi trở thành rác.

Nếu bạn muốn nhân rộng

Mô hình này có thể áp dụng ở trường học, khu phố, văn phòng. Vài gợi ý nếu bạn muốn thử:

• Bắt đầu nhỏ, với một vài tình nguyện viên và một khung giờ cố định.
• Xin phép nhà trường hoặc ban quản lý khu vực về địa điểm và quy định.
• Xác định trước nơi chuyển giao vật liệu để không phải tích trữ lâu.
• Có phương án xử lý khi có sự cố vệ sinh hoặc an toàn.
• Ghi chép và công khai kết quả một cách trung thực, tránh khoe con số khi chưa đo được.

Lời kết

Một chậu sen đá có thể không cứu được hành tinh, nhưng nó là lời nhắc dịu dàng mỗi ngày về một thói quen mới. Câu lạc bộ và các chi tiết trong bài là hư cấu, được dựng để minh hoạ. Nếu bạn muốn kể về một mô hình cộng đồng có thật ở nơi mình sống, hãy gửi bài cho ban biên tập. Hoặc đọc thêm bài Một ngày không rác thải nhựa để thấy cách các văn phòng trẻ thử nghiệm.