Gen Z Việt Nam và làn sóng khởi nghiệp xanh tại các thành phố lớn: Khát vọng tạo tác động bền vững

Cuối tuần, ở một quán cà phê hư cấu mang tên "Vòng Tròn" tại một thành phố lớn, bốn người bạn trẻ ngồi quanh chiếc bàn gỗ ghép từ pallet cũ. Trên bàn là máy tính xách tay, vài mẫu cốc làm từ bã cà phê ép và một cuốn sổ chi chép đầy những phép tính. Họ là nhóm sáng lập một dự án khởi nghiệp xanh do chúng tôi dựng nên để minh hoạ cho xu hướng đang lan rộng trong giới trẻ: làm kinh doanh mà vẫn nghĩ tới môi trường.

Bài minh hoạ (Launch edition). Nhân vật, tổ chức và tình huống trong bài là hư cấu, được dựng để minh hoạ cách tòa soạn kể chuyện; mọi con số, nếu có, chỉ mang tính ví dụ.

Khởi nghiệp xanh là gì, và không phải là gì

Hiểu đơn giản, khởi nghiệp xanh là xây dựng một doanh nghiệp mà sản phẩm hoặc cách vận hành giúp giảm tác động tiêu cực tới môi trường, đồng thời vẫn có doanh thu đủ để tồn tại. Hai vế này đều quan trọng. Một dự án chỉ có thông điệp xanh mà không tự nuôi được mình sẽ không đi xa. Ngược lại, một doanh nghiệp có lãi nhưng tác động môi trường không được kiểm chứng thì chưa thể gọi là xanh.

Nhiều bạn trẻ hiện nay chọn hướng này vì họ lớn lên cùng những câu chuyện về rác thải nhựa, biến đổi khí hậu và tiêu dùng bền vững. Nhưng cảm hứng chỉ là điểm khởi đầu. Điều quyết định là cách họ biến cảm hứng thành mô hình làm ăn cụ thể.

Ba hướng đi thường gặp

Qua quan sát phổ biến, có thể thấy một vài nhóm ý tưởng được người trẻ lựa chọn:

• Vật liệu và bao bì thay thế. Dùng phụ phẩm nông nghiệp hoặc nguyên liệu sinh học để làm ống hút, hộp đựng, túi. Khó khăn thường nằm ở độ bền, giá thành và việc sản xuất ổn định.
• Dịch vụ tuần hoàn. Quán ăn cho khách mang hộp riêng, dịch vụ cho thuê thay vì bán, trạm nạp đầy chai lọ. Thử thách là thay đổi thói quen khách hàng.
• Công nghệ hỗ trợ. Ứng dụng kết nối người có đồ cũ với người cần, công cụ giúp doanh nghiệp nhỏ theo dõi lượng rác thải. Thử thách là có người dùng đủ lâu để doanh thu bền vững.

Những thách thức ít được nhắc tới

Nhóm sáng lập trong câu chuyện hư cấu thừa nhận họ gặp ba vấn đề lớn.

1. Vốn. Nguồn vốn ban đầu hạn chế, nên họ phải thử nghiệm từ rất nhỏ và chấp nhận chậm.
2. Thị trường. Người tiêu dùng thích ý tưởng xanh nhưng không phải lúc nào cũng sẵn sàng trả giá cao hơn. Nhóm phải chứng minh giá trị bằng chất lượng, không chỉ bằng thông điệp.
3. Chuỗi cung ứng. Tìm nhà cung cấp nguyên liệu ổn định, đạt chất lượng, với số lượng nhỏ là bài toán khó hơn nhiều so với tưởng tượng.

Một người trong nhóm kể: "Có tháng cả nhóm chỉ nói chuyện về hợp đồng và tồn kho, chẳng ai còn nhớ mình từng muốn cứu hành tinh." Câu nói ấy nhắc rằng làm xanh trước hết vẫn là làm nghề.

Ba câu hỏi để phân biệt xanh thật và "tẩy xanh"

Với người đọc và người tiêu dùng, một dự án tự nhận là xanh có thể được kiểm tra bằng vài câu hỏi giản dị:

• Nguồn gốc rõ ràng không? Nguyên liệu đến từ đâu, ai sản xuất, có thể truy xuất được hay không.
• Cả vòng đời thì sao? Sản phẩm sau khi dùng sẽ đi đâu: tái chế, phân huỷ, hay vẫn thành rác. Một chiếc túi "sinh học" mà không có nơi xử lý phù hợp thì lợi ích có thể rất nhỏ.
• Bằng chứng ở đâu? Tuyên bố cần có dữ liệu hoặc chứng nhận từ bên độc lập, chứ không chỉ là hình ảnh xanh lá và những từ như "thân thiện" hay "tự nhiên".

Nếu một thương hiệu né tránh cả ba câu hỏi này, hãy thận trọng.

Lời khuyên cho người muốn thử

Nếu bạn đang cân nhắc bắt đầu, hãy thử theo thứ tự sau: chọn một vấn đề bạn quan sát được hằng ngày, nói chuyện với ít nhất vài chục người dùng tiềm năng, thử một phiên bản nhỏ nhất có thể, ghi chép chi phí thật và rồi mới mở rộng. Tìm người cố vấn, nhưng cũng cần giữ sự độc lập khi quyết định.

Khởi nghiệp xanh không phải con đường dành cho mọi người, và cũng không phải con đường duy nhất để sống xanh. Bạn vẫn có thể góp phần bằng thói quen hằng ngày, như được bàn trong bài Một ngày không rác thải nhựa. Dù chọn cách nào, điều đáng giữ là sự trung thực: nói đúng những gì mình làm được, và làm đúng những gì mình nói.