Hành trình 10.000 giờ của các bạn trẻ phục dựng ảnh tư liệu số hóa: Khi công nghệ nối liền ký ức cộng đồng

Trong căn phòng sinh hoạt nhỏ của khu dân cư hư cấu Hoa Sữa, mười mấy bạn sinh viên ngồi quanh những chiếc bàn gấp, trước mặt là máy quét ảnh và những tấm hình ố vàng. Họ thuộc nhóm tình nguyện "Ký Ức Còn Mãi", một nhóm do chúng tôi dựng nên để minh hoạ. Mục tiêu họ tự đặt ra là dành khoảng mười nghìn giờ tình nguyện, cộng dồn từ nhiều thành viên và nhiều tháng, để số hoá ảnh tư liệu của khu phố: ảnh gia đình, ảnh lễ hội, ảnh những con ngõ đã đổi thay.

Bài minh hoạ (Launch edition). Nhân vật, tổ chức và tình huống trong bài là hư cấu, được dựng để minh hoạ cách tòa soạn kể chuyện; mọi con số, nếu có, chỉ mang tính ví dụ.

Vì sao ảnh cũ cần được cứu

Ảnh in giấy hỏng theo thời gian rất âm thầm. Ẩm mốc, ánh sáng, côn trùng và cả cách cất giữ trong hộp bánh quy khiến nhiều tấm ảnh phai màu hoặc dính vào nhau. Khi người giữ ảnh lớn tuổi, những câu chuyện đi kèm cũng dễ mất theo: ai là người trong ảnh, chụp dịp nào, ở góc phố nào.

Với nhóm sinh viên, việc đầu tiên không phải là quét ảnh mà là ngồi nghe. Họ mời các cô chú đến, vừa uống trà vừa kể, và ghi lại lời kể ngay cạnh bức ảnh. Một tấm ảnh có chú thích do chính nhân chứng đọc sẽ có giá trị gấp nhiều lần một tệp ảnh không đầu không cuối.

Quy trình làm việc của nhóm

Nhóm xây dựng một quy trình khá chặt, mà bất kỳ ai làm tư liệu cũng có thể tham khảo:

• Xin phép trước. Mỗi gia đình ký một phiếu đồng ý đơn giản, nêu rõ ảnh sẽ được dùng vào việc gì: lưu trữ riêng, trưng bày trong khu phố hay đăng trực tuyến.
• Giữ nguyên bản gốc. Ảnh được quét với độ phân giải cao, tệp gốc được lưu riêng và không bao giờ chỉnh sửa trực tiếp.
• Ghi chú đầy đủ. Mỗi tệp có thông tin: tên người cho mượn, năm ước tính, địa điểm, lời kể liên quan.
• Sao lưu nhiều nơi. Dữ liệu được lưu ở ít nhất hai thiết bị khác nhau và một nơi khác với nơi làm việc.
• Trả ảnh tận tay. Ảnh gốc luôn được trả về cho gia đình cùng một bản in sạch.

Phục chế: sửa hư hại, không sửa sự thật

Một phần việc đòi hỏi nhiều kiên nhẫn là phục chế: xoá vết gấp, nối chỗ rách, cân lại màu. Các bạn dùng phần mềm chỉnh ảnh, và đôi khi dùng cả công cụ tự động để gợi ý màu. Điều thú vị là nhóm tự đặt ra một "luật nhà": công cụ chỉ được dùng để sửa hư hại, tuyệt đối không thêm hay bớt chi tiết trong ảnh.

Bạn trưởng nhóm (tên gọi hư cấu là Khuê) giải thích: "Nếu mình tô màu cho cả bộ đồ của một người trong ảnh theo ý mình đoán, thì sau này con cháu họ sẽ nhớ sai. Vì vậy mọi bản tô màu đều phải ghi chú là bản minh hoạ, tách khỏi bản gốc."

Những khó khăn không thể giấu

Dự án nào cũng có giới hạn. Nhóm gặp khó với những bức ảnh không còn ai nhận ra, với bản quyền ảnh do thợ chụp ảnh thời xưa để lại, và với việc nhiều gia đình ngại đưa ảnh riêng ra ngoài. Thời gian của sinh viên cũng là thứ khan hiếm: mùa thi, các bạn gần như vắng mặt.

Cũng cần nói rõ: con số mười nghìn giờ chỉ là mục tiêu tình nguyện mà nhóm hư cấu tự đặt ra, không phải kết quả đã được thống kê hay kiểm chứng. Chúng tôi dùng nó để kể về quy mô công sức, chứ không để khẳng định một kỷ lục nào.

Điều người đọc có thể làm

Bạn không cần là sinh viên mới giữ gìn được ký ức. Một số việc nhỏ:

1. Hỏi người lớn tuổi trong nhà về những tấm ảnh cũ và ghi lại lời kể ngay hôm nay.
2. Chụp lại ảnh bằng điện thoại ở nơi nhiều ánh sáng, không dùng đèn flash, rồi cất bản gốc trong túi giấy khô thoáng.
3. Đặt tên tệp theo quy tắc (năm, địa điểm, tên người) để sau này dễ tìm.
4. Trước khi đăng ảnh có người khác lên mạng, hãy hỏi ý kiến họ hoặc người thân của họ.

Ký ức chung của một khu phố chỉ thật sự có giá trị khi nó được giữ bằng sự đồng thuận. Công nghệ giúp cứu những tấm ảnh, nhưng chính sự tôn trọng mới giữ cho câu chuyện phía sau còn nguyên vẹn. Nếu bạn muốn chia sẻ một dự án tương tự trong cộng đồng của mình, hãy xem hướng dẫn tại trang Gửi bài.