Ứng dụng AI vào bảo tồn làn điệu dân ca Quan họ của một nhóm sinh viên

Trong một phòng thu nhỏ hư cấu ở khuôn viên một trường đại học, cô nghệ nhân (nhân vật hư cấu, tên gọi bác Hương) đang ngồi nghe lại một đoạn băng ghi âm cũ. Giọng hát trong băng khàn đi vì thời gian, nhưng làn điệu vẫn mềm và tha thiết. Bên cạnh bác, nhóm sinh viên "Giai Điệu Số" mở máy tính, hiển thị đồ thị âm thanh của đoạn băng. Họ đang thử nghiệm một dự án do chúng tôi dựng nên: dùng công nghệ nhận dạng âm thanh để hỗ trợ lưu trữ và tìm kiếm các bản thu dân ca.

Bài minh hoạ (Launch edition). Nhân vật, tổ chức và tình huống trong bài là hư cấu, được dựng để minh hoạ cách tòa soạn kể chuyện; mọi con số, nếu có, chỉ mang tính ví dụ.

Vấn đề thật của di sản âm nhạc

Dân ca là di sản truyền miệng. Rất nhiều làn điệu tồn tại trong trí nhớ người hát và trong những cuộn băng, đĩa cũ được cất ở các gia đình hoặc các trung tâm văn hoá. Băng từ xuống cấp, thiết bị phát không còn, người biết hát ngày một lớn tuổi. Điều đáng lo không chỉ là mất bản thu, mà còn là mất thông tin đi kèm: bài hát tên gì, ai hát, hát ở dịp nào, lời ca có biến thể ra sao.

Với những người làm bảo tồn, vấn đề trước mắt thường là rất cụ thể: hàng trăm giờ băng chưa được nghe hết, chưa được gắn nhãn, nên không ai tìm được thứ mình cần.

Công nghệ có thể giúp ở đâu

Nhóm sinh viên nhấn mạnh họ không "tạo ra" làn điệu mới. Công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ cho những việc nhàm chán nhưng cần thiết:

• Số hoá và làm sạch. Chuyển băng sang tệp số, giảm tiếng ồn nền mà vẫn giữ giọng hát gốc.
• Phân đoạn tự động. Chia các bản ghi dài thành từng đoạn theo khoảng lặng hoặc thay đổi giọng.
• Gợi ý nhãn. Mô hình nhận dạng gợi ý đoạn nào giống một làn điệu đã biết, để người có chuyên môn xác nhận.
• Tìm kiếm. Người nghiên cứu có thể tìm đoạn có đặc điểm gần giống, ví dụ cùng điệu hát hay cùng nhịp.

Điều quan trọng là mọi gợi ý của máy đều chờ người kiểm tra trước khi trở thành thông tin chính thức. Bác Hương bảo: "Máy nghe được tiếng, còn cái tình trong câu hát thì phải người nghe mới biết."

Những giới hạn kỹ thuật cần nói thẳng

Nhóm cũng thẳng thắn về điều chưa làm được. Mô hình nhận dạng dễ nhầm khi bản thu có nhiễu nặng, khi hai làn điệu gần nhau, hoặc khi người hát ứng tác. Dân ca còn nhiều biến thể theo vùng, theo người hát, nên khó có một "đáp án đúng" duy nhất. Có những đoạn mà ngay cả hai nghệ nhân cũng không đồng ý với nhau.

Vì thế nhóm không dùng từ "chính xác". Họ ghi mỗi gợi ý kèm mức độ tin cậy và luôn để người kiểm tra có quyền sửa. Với những đoạn quan trọng, họ đối chiếu với nhiều nguồn trước khi xác nhận.

Câu hỏi về đạo đức và quyền

Có lẽ phần quan trọng nhất của dự án nằm ngoài kỹ thuật. Nhóm đặt ra bốn nguyên tắc khi làm việc với bản thu của người khác:

1. Xin phép. Nghệ nhân hoặc gia đình phải hiểu và đồng ý bản thu của mình được số hoá, lưu trữ và dùng vào việc gì.
2. Ghi nhận công lao. Mọi bản thu đều ghi tên người hát, người thu và hoàn cảnh nếu biết.
3. Giữ quyền kiểm soát. Người đóng góp có thể yêu cầu gỡ hoặc hạn chế truy cập bản thu của mình.
4. Không dùng giả giọng. Nhóm không sử dụng công nghệ để tạo giọng hát giả của nghệ nhân, vì điều đó có thể gây hiểu nhầm và xâm phạm danh dự.

Những nguyên tắc này chậm hơn việc chỉ cần "đưa dữ liệu cho máy", nhưng chúng là cái làm nên lòng tin của cộng đồng đối với dự án.

Từ phòng thí nghiệm đến cộng đồng

Mục tiêu của dự án hư cấu này không phải là một ứng dụng lớn, mà là một kho lưu trữ nhỏ, có tổ chức, mà các câu lạc bộ dân ca, trường học và nhà nghiên cứu có thể dùng khi được phép. Nhóm cũng đang thử tổ chức các buổi nghe cùng nghệ nhân, nơi người trẻ nghe bản thu cũ và tập hát lại theo cách riêng.

Với người trẻ, công nghệ giống như một cầu nối: nó không thay thế việc học hát từ nghệ nhân, nhưng giúp những bản thu cũ khỏi bị quên lãng. Bác Hương cười: "Nếu cái máy làm cho mấy đứa nhỏ chịu ngồi nghe bác hát thì bác cảm ơn cái máy."

Điều người đọc có thể làm

Nếu gia đình bạn có băng hoặc đĩa ghi âm cũ, hãy sao lưu sớm và ghi chú lại người hát cùng hoàn cảnh. Nếu bạn là người làm công nghệ, hãy thử bắt đầu bằng việc lắng nghe người hiểu về di sản trước khi viết mã. Bạn cũng có thể đọc thêm về giữ hồn nghề truyền thống, một câu chuyện khác về sự kế thừa. Dự án trong bài là hư cấu, nhưng những câu hỏi nó đặt ra thì rất thật.