Áp lực thành tích và thế hệ trẻ: Cần một cuộc trò chuyện khác

Đây là bài ý kiến của Ban Góc nhìn, không phải tin tức và cũng không phải tư vấn y khoa hay tâm lý. Nếu bạn hoặc người thân đang gặp khó khăn nghiêm trọng về sức khoẻ tinh thần, hãy tìm đến chuyên gia hoặc cơ sở hỗ trợ chính thức.

Bài minh hoạ (Launch edition). Nhân vật, tổ chức và tình huống trong bài là hư cấu, được dựng để minh hoạ cách tòa soạn kể chuyện; mọi con số, nếu có, chỉ mang tính ví dụ.

Có những câu hỏi mà hầu như người trẻ nào cũng từng nghe: "Điểm bao nhiêu?", "Làm ở đâu rồi?", "Bạn kia đã làm được gì rồi?". Những câu hỏi ấy thường xuất phát từ thiện ý, nhưng khi lặp lại nhiều lần, chúng có thể trở thành một áp lực vô hình. Bài viết này thử nhìn vấn đề từ nhiều phía, với mong muốn mở ra một cuộc trò chuyện khác.

Áp lực đến từ đâu

Theo quan sát của chúng tôi, áp lực thành tích không đến từ một nguồn duy nhất mà là sự chồng chất của nhiều tầng:

• Gia đình. Kỳ vọng của cha mẹ, đôi khi là giấc mơ họ chưa thực hiện được, được đặt lên vai con.
• Nhà trường và xã hội. Điểm số, bằng cấp, danh hiệu thường được dùng như thước đo chính của giá trị.
• Mạng xã hội. Ở đó, mọi người thường chỉ khoe những điều đẹp nhất, khiến người xem dễ so sánh cuộc sống bình thường của mình với những "khoảnh khắc đỉnh cao" của người khác.
• Chính bản thân. Nhiều bạn trẻ tự đặt cho mình tiêu chuẩn rất cao và khó tha thứ cho sai sót.

Chúng tôi không có số liệu để khẳng định mức độ của vấn đề, nên không đưa ra con số nào. Nhưng chỉ cần lắng nghe những người xung quanh, ta cũng thấy đây là điều nhiều người từng trải qua.

Khi so sánh trở thành thói quen

Việc so sánh không hoàn toàn xấu: nó có thể khích lệ ta tiến bộ. Nhưng khi so sánh trở thành thói quen, nó thường làm ta quên mất xuất phát điểm và hoàn cảnh riêng của mỗi người. Hai người cùng "ở một vạch" có thể có điều kiện, cơ hội, sức khoẻ và sự hỗ trợ rất khác nhau.

Điều đáng nhớ là những gì ta nhìn thấy trên mạng chỉ là một phần rất nhỏ của câu chuyện. Những lần thất bại, mệt mỏi và hoang mang hiếm khi được đăng lên.

Một cuộc trò chuyện khác

Từ góc nhìn của chúng tôi, những cuộc trò chuyện giữa các thế hệ có thể thay đổi nhiều điều. Vài gợi ý dành cho cả hai phía:

1. Dành cho người lớn: hỏi con "dạo này con thấy thế nào?" trước khi hỏi "kết quả ra sao?". Lắng nghe không vội đánh giá.
2. Dành cho người trẻ: thử nói cụ thể mình cần gì, ví dụ "con cần bố mẹ ngồi nghe chứ không cần lời khuyên". Việc nói rõ có thể làm giảm hiểu lầm.
3. Tìm điểm chung. Cả hai phía đều mong người kia được tốt đẹp, chỉ là cách thể hiện khác nhau.
4. Chọn thời điểm. Tránh bàn chuyện nặng nề khi ai đó đang mệt hoặc căng thẳng.
5. Chấp nhận khác biệt. Con đường thành công có thể không giống nhau, và điều đó không sao cả.

Những thói quen nhỏ giúp nhẹ lòng

Với bản thân mỗi người, những việc sau có thể giúp giảm bớt gánh nặng:

• Ngủ đủ, ăn uống đều và vận động nhẹ nhàng, vì cơ thể ảnh hưởng lớn tới tâm trạng.
• Giới hạn thời gian lướt mạng xã hội và theo dõi những tài khoản mang lại cảm giác tích cực.
• Ghi lại mỗi tối một việc mình đã làm được, dù nhỏ.
• Dành thời gian cho sở thích không liên quan tới thành tích.
• Nói chuyện với một người tin cậy khi cảm thấy quá tải.

Khi nào cần tìm sự hỗ trợ chuyên môn

Chúng tôi muốn nói thật rõ: những gợi ý trên chỉ là thói quen chung, không phải cách điều trị. Nếu cảm giác căng thẳng, buồn chán hoặc lo âu kéo dài, ảnh hưởng đến giấc ngủ, ăn uống, học tập, công việc hay quan hệ, hoặc nếu bạn có những ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với người thân tin cậy và tìm đến chuyên gia hoặc cơ sở y tế, tâm lý chính thức. Đừng chờ đến khi "đủ nặng" mới xin giúp đỡ.

Lời kết

Người trẻ không cần phải hoàn hảo để xứng đáng được yêu thương và tôn trọng. Một xã hội tử tế là xã hội cho phép chúng ta chậm lại, thử sai và bắt đầu lại. Nếu bài viết này khiến bạn nghĩ tới điều gì, hãy chia sẻ với một người bạn tin tưởng, hoặc gửi cho chúng tôi qua trang Liên hệ.

Bạn cũng có thể đọc thêm về những cách người trẻ học hỏi cùng nhau, nhẹ nhàng hơn, trong bài Nhóm tự học cuối tuần.