Giữ hồn đèn lồng: Tiếng nói thế hệ nghệ nhân kế thừa (phóng sự ảnh)

Trong một xưởng nhỏ hư cấu ở một phố cổ ven sông, ánh đèn từ hàng chục chiếc đèn lồng đủ màu hắt lên những bức tường vàng ấm. Trên bàn làm việc, những nan tre được chuốt mỏng, uốn cong rồi buộc thành khung. Bác Ba, một nghệ nhân hư cấu, vừa làm vừa chỉ cho cô học trò trẻ: "Tay phải mềm mà chắc, nan phải đều thì đèn mới tròn." Chúng tôi dựng nên phóng sự ảnh minh hoạ này để kể về một nghề thủ công đang được thế hệ sau nối tiếp. Đây là bài ảnh và văn bản, video chưa ra mắt.

Bài minh hoạ (Launch edition). Nhân vật, tổ chức và tình huống trong bài là hư cấu, được dựng để minh hoạ cách tòa soạn kể chuyện; mọi con số, nếu có, chỉ mang tính ví dụ.

Chiếc đèn lồng được làm ra thế nào

Một chiếc đèn lồng truyền thống đi qua nhiều công đoạn, mỗi công đoạn đòi hỏi sự kiên nhẫn:

1. Chọn và xử lý tre. Tre phải đủ tuổi, được phơi và xử lý để không mối mọt, rồi chẻ thành nan.
2. Uốn khung. Nan tre được uốn theo khuôn rồi cố định bằng dây buộc. Độ cong quyết định hình dáng chiếc đèn.
3. Chọn vải. Lụa hoặc vải mỏng được cắt theo kích cỡ khung, chọn màu theo ý tưởng của người làm.
4. Dán và hoàn thiện. Lớp vải được dán bằng keo, vuốt phẳng để không nhăn, rồi gắn quai và trang trí.
5. Thử ánh sáng. Chiếc đèn được thắp thử để kiểm tra màu và độ đều của ánh sáng.

Nghe thì đơn giản, nhưng để làm một chiếc đèn cân đối, đẹp và bền là cả một quá trình luyện tay nghề lâu dài.

Người trẻ học nghề

Cô học trò (nhân vật hư cấu, tên Vy) từng làm ở một công ty du lịch trước khi theo bác Ba học nghề. Cô nhớ những ngày đầu: "Mình làm hỏng không biết bao nhiêu khung. Có hôm tre gãy, keo dính đầy tay, chỉ muốn bỏ." Nhưng bác Ba không giục, chỉ bảo: "Từ từ, tay nó sẽ nhớ."

Điều khiến Vy ở lại là cảm giác chiếc đèn do mình làm ra được thắp sáng trong một buổi tối của người khác. Cô cũng bắt đầu chụp ảnh, ghi chép quy trình làm đèn và quay lại những chi tiết trong tay nghề của bác Ba, để có thể truyền lại cho người học sau.

Những khó khăn của nghề

Phóng sự không thể bỏ qua những thách thức có thật của nghề thủ công:

• Thu nhập không ổn định. Đơn hàng thường theo mùa và phụ thuộc vào khách du lịch.
• Cạnh tranh với hàng sản xuất hàng loạt. Đèn làm tay mất thời gian nên giá cao hơn, trong khi khách khó phân biệt.
• Thiếu người học nghề. Nhiều bạn trẻ ngại vì thu nhập chưa chắc chắn và công việc đòi hỏi lâu dài.
• Nguyên liệu và không gian. Tre chất lượng ngày một khó tìm, mặt bằng làm xưởng ở phố cổ cũng không dễ.

Bác Ba hư cấu không hứa "nghề sẽ phát triển rực rỡ". Bác chỉ nói: "Còn người làm, còn người xem thì nghề còn."

Du lịch trải nghiệm có trách nhiệm

Nhiều xưởng làng nghề mở lớp trải nghiệm cho du khách, cho họ tự tay làm một chiếc đèn nhỏ. Đây có thể là nguồn thu ổn định và cách quảng bá nghề, nhưng cũng cần cẩn trọng. Một vài nguyên tắc dành cho người tham gia:

• Hỏi trước khi chụp ảnh nghệ nhân và xưởng.
• Trả công xứng đáng cho thời gian và nguyên liệu, không mặc cả quá đáng.
• Lắng nghe và học hỏi thay vì chỉ "check-in".
• Mua sản phẩm thủ công thật sự từ chính người làm nghề khi có thể.
• Giữ gìn trật tự và vệ sinh khu phố, nơi người dân đang sinh sống.

Giữ nghề cũng là việc của cộng đồng

Nghề thủ công chỉ sống khi có người dùng sản phẩm và người học nghề. Chúng ta có thể góp một phần nhỏ bằng cách chọn đồ thủ công thật khi có điều kiện, kể lại câu chuyện của nghề cho bạn bè và con cháu, và tham gia các lớp trải nghiệm một cách tôn trọng.

Câu chuyện về xưởng đèn lồng này là hư cấu, không phản ánh một cơ sở hay địa phương có thật. Nếu bạn muốn đọc thêm về sự kế thừa trong nghề truyền thống, hãy xem Phở truyền thống và câu chuyện giữ nghề, hoặc gửi đề tài phóng sự về làng nghề quê bạn.