An toàn số cho người dùng mới: Năm thói quen nhỏ giúp tránh bẫy lừa đảo trực tuyến

Nhiều người mới dùng điện thoại thông minh hay mạng internet thường nghĩ an toàn số là chuyện kỹ thuật phức tạp, dành cho người rành công nghệ. Thực ra, phần lớn các vụ lừa đảo trực tuyến không cần kỹ thuật cao: chúng dựa vào sự vội vàng, sự lo lắng hoặc lòng tin của nạn nhân. Vì vậy, vài thói quen đơn giản có thể bảo vệ bạn rất nhiều. Bài viết này gợi ý năm thói quen như vậy, và không dựa trên số liệu hay vụ việc cụ thể nào.

Bài minh hoạ (Launch edition). Nhân vật, tổ chức và tình huống trong bài là hư cấu, được dựng để minh hoạ cách tòa soạn kể chuyện; mọi con số, nếu có, chỉ mang tính ví dụ.

Thói quen 1: Dùng mật khẩu đủ dài và không dùng chung

Một mật khẩu tốt là mật khẩu dài, khó đoán và khác nhau cho mỗi dịch vụ. Cách dễ nhớ là dùng một câu có nghĩa với bạn, nối vài từ không liên quan, thay vì ngày sinh, số điện thoại hay "123456". Nếu dùng cùng một mật khẩu cho mọi nơi, chỉ cần một dịch vụ bị lộ là các tài khoản khác cũng gặp nguy hiểm.

Bạn có thể cân nhắc dùng trình quản lý mật khẩu để lưu hộ, nhưng hãy tìm hiểu kỹ và đặt cho nó một mật khẩu chính thật mạnh. Không ghi mật khẩu lên giấy dán ở nơi người lạ nhìn thấy.

Thói quen 2: Bật xác minh hai bước, nhưng giữ kín mã

Xác minh hai bước nghĩa là ngoài mật khẩu, bạn cần thêm một yếu tố thứ hai, như mã gửi đến điện thoại hay ứng dụng xác thực. Nhờ vậy, ngay cả khi mật khẩu bị lộ, kẻ xấu cũng khó đăng nhập.

Quy tắc quan trọng nhất: không bao giờ đọc hay gửi mã xác thực cho người khác, kể cả khi người đó tự xưng là nhân viên hỗ trợ, ngân hàng hay cơ quan chức năng. Các tổ chức đứng đắn không yêu cầu bạn cung cấp mã này qua điện thoại hay tin nhắn.

Thói quen 3: Dừng lại khi cảm thấy bị thúc ép

Lừa đảo thường tạo ra cảm giác gấp gáp: "tài khoản sắp bị khoá", "bạn đã trúng thưởng, nhận ngay", "người thân gặp nạn, chuyển tiền gấp". Khi thấy mình bị thúc ép, hãy dừng lại. Một vài dấu hiệu đáng ngờ:

• Đường dẫn lạ, viết sai chính tả hoặc rút gọn khó đoán nơi dẫn đến.
• Người lạ yêu cầu chuyển tiền hoặc cung cấp thông tin cá nhân.
• Lời đề nghị quá hấp dẫn so với thực tế.
• Yêu cầu giữ bí mật, không cho bạn hỏi ý kiến người khác.

Thay vì bấm vào đường dẫn, hãy tự mở ứng dụng hay trang chính thức của tổ chức. Với người tự nhận là người thân, hãy gọi lại bằng số quen thuộc hoặc hỏi một câu mà chỉ người thật mới biết.

Thói quen 4: Cập nhật phần mềm và cài ứng dụng từ nguồn đáng tin

Các bản cập nhật thường vá lỗ hổng bảo mật. Hãy bật cập nhật tự động nếu được, và thỉnh thoảng kiểm tra điện thoại, máy tính. Chỉ cài ứng dụng từ cửa hàng chính thức của hệ điều hành, đọc kỹ quyền mà ứng dụng yêu cầu, và gỡ bỏ những ứng dụng bạn không còn dùng. Cẩn thận với tệp được gửi qua tin nhắn từ người lạ.

Thói quen 5: Biết cách báo cáo và nhờ giúp đỡ

Nếu bạn nghi ngờ mình đã bị lừa, đừng xấu hổ. Hãy hành động sớm:

1. Ngừng liên lạc với đối tượng nghi ngờ.
2. Đổi mật khẩu các tài khoản quan trọng và đăng xuất khỏi thiết bị lạ.
3. Liên hệ ngân hàng hay nhà cung cấp dịch vụ qua kênh chính thức để được hỗ trợ.
4. Lưu lại bằng chứng như tin nhắn, ảnh chụp màn hình và báo cho cơ quan chức năng hoặc đường dây tiếp nhận phản ánh chính thức tại địa phương.
5. Kể cho người thân, vì họ có thể giúp bạn tỉnh táo.

Làm sao để thói quen thành phản xạ

Đừng cố nhớ hết cùng lúc. Hãy chọn một thói quen mỗi tuần: tuần này đổi mật khẩu email chính, tuần sau bật xác minh hai bước, và cứ thế. Với gia đình có người lớn tuổi, hãy cùng nhau ngồi lại, thống nhất một quy tắc đơn giản như "có yêu cầu chuyển tiền thì gọi người thân trước".

An toàn số không phải là nỗi sợ, mà là sự cẩn thận. Bạn có thể đọc thêm về cách người trẻ hỗ trợ người lớn tuổi trong bài Lớp kỹ năng số cuối tuần.

Bài viết này mang tính hướng dẫn chung. Với các tình huống pháp lý hoặc tài chính cụ thể, hãy tham khảo cơ quan, tổ chức có thẩm quyền.